Kể truyện danh nhân: Mạc Đĩnh Chi từ nghèo khổ trở thành trạng nguyên hai nước. (Audio)
Mạc Đĩnh Chi (1272 – 1346), tự Tiết Phu, là một trong những nhà chính trị, nhà văn hóa và nhà ngoại giao xuất sắc nhất thời Trần. Cuộc đời ông là câu chuyện truyền cảm hứng về tinh thần vượt khó, tài trí hơn người và phẩm chất kiêm toàn, được hậu thế tôn vinh là “Lưỡng quốc Trạng nguyên” (Trạng nguyên hai nước: Đại Việt và nhà Nguyên).
1. Thấu hiểu cảnh nghèo và hành trình vươn lên
- Xuất thân nghèo khó: Mạc Đĩnh Chi sinh ra trong một gia đình nghèo ở làng Lũng Mộng (nay thuộc Chí Linh, Hải Dương). Ông mồ côi cha từ nhỏ, hai mẹ con sống dựa vào nghề kiếm củi nuôi nhau qua ngày.
- Hiếu học kiên trì: Dù nhà nghèo không có tiền mua dầu thắp đèn, ông đã bắt đom đóm bỏ vào vỏ trứng hoặc đốt củi để lấy ánh sáng đọc sách ban đêm. Tương truyền, ông nổi tiếng thông minh, chăm chỉ từ nhỏ, kiến thức vượt trội so với bạn bè đồng lứa.
2. Đỗ Trạng nguyên Đại Việt (1304)
- Kỳ thi năm Giáp Thìn (1304): Dưới thời vua Trần Anh Tông, ông dự thi và đỗ Trạng nguyên khi mới 32 tuổi.
- Bài phú “Sen trong giếng ngọc” (Ngọc tỉnh liên): Ban đầu, vua Trần Anh Tông chê ông vóc dáng nhỏ bé, diện mạo xấu xí nên chưa muốn gả con gái hay phong chức lớn. Biết ý vua, Mạc Đĩnh Chi làm bài phú Ngọc tỉnh liên mượn hình ảnh hoa sen trong giếng ngọc để tự ví nhân cách, tài năng cao khiết của mình. Vua đọc xong khen ngợi hết lời và bổ nhiệm ông giữ chức Tả mạc thiếu giám.
3. Trở thành “Lưỡng quốc Trạng nguyên” ở phương Bắc
Hai lần Mạc Đĩnh Chi được triều đình nhà Trần cử sang nhà Nguyên làm sứ thần (vào năm 1308 và 1324) đã ghi dấu những giai thoại kinh điển về bản lĩnh ngoại giao và ứng biến thiên tài:
- Bài điếu văn cúng công chúa nhà Nguyên: Khi sang Nguyên, gặp lúc công chúa nhà Nguyên qua đời, ông được giao đọc bài điếu văn. Quan triều Nguyên đưa cho ông tờ giấy chỉ vỏn vẹn 4 chữ: “Nhất” (一). Ông lập tức ứng biến thành bài thơ điếu tài tình:Thanh thiên nhất phiến vân,Hồng lô nhất điểm tuyết,Thượng uyển nhất chi hoa,Tuyền đài nhất dạ nguyệt.(Một chòm mây trắng giữa trời xanh, Một hạt tuyết rơi trong lò hồng, Một cành hoa nở trong vườn ngự, Một vầng mặt trời lặn xuống suối vàng).Bài thơ được vua Nguyên khen ngợi là bậc kỳ tài.
- Vụ quạt giấy và sắc phong “Lưỡng quốc Trạng nguyên”: Vua Nguyên từng thử tài ông bằng bài họa trên chiếc quạt. Mạc Đĩnh Chi viết bài Quạt mây ví quạt như người quân tử: khi trời nóng thì dùng đến, khi trời lạnh thì cất đi, ứng xử mực thước theo thời thế. Vua Nguyên thán phục sự ứng đáp sắc sảo, tài thơ văn và khí tiết của ông, bèn cầm bút phê vào bài thi 4 chữ “Lưỡng quốc Trạng nguyên”.
4. Nhân cách và di sản
- Quan phong liêm chính: Mạc Đĩnh Chi làm quan qua 3 đời vua Trần (Anh Tông, Minh Tông, Hiến Tông), giữ đến chức Nhập nội Hành khiển (Tương đương Thủ tướng). Ông nổi tiếng là người thanh liêm, thẳng thắn, không tích trữ tài sản.
- Tấm gương soi chung: Câu chuyện từ một đứa trẻ nghèo nhặt củi thắp đèn đom đóm trở thành Trạng nguyên hai nước đã trở thành biểu tượng kinh điển cho truyền thống hiếu học, ý chí vượt khó và niềm tự hào trí tuệ Việt Nam.